Najczęsciej zadawane pytania

Kto ustala wykaz szczepień obowiązkowych i zalecanych, które powinno otrzymać moje dziecko?

Wykaz szczepień ochronnych określa Ministerstwo Zdrowia w drodze rozporządzenia. Szczepienia obowiązkowe odbywają się zgodnie z programem szczepień, który ogłasza w drodze obwieszczenia Główny Inspektor Sanitarny w formie publikowanego co roku komunikatu. Załącznikiem do komunikatu jest Program Szczepień Ochronnych (PSO), zawierający jednolity schemat stosowania poszczególnych szczepionek oraz wskazania do szczepień obowiązkowych i zalecanych.1,5

w górę
Co to jest Program Szczepień Ochronnych?

Program Szczepień Ochronnych (PSO) jest dokumentem zawierającym jednolity schemat stosowania poszczególnych szczepionek oraz wskazania do szczepień obowiązkowych i zalecanych. PSO jest publikowany co roku w formie Załącznika do komunikatu Głównego Inspektora Sanitarnego. PSO określa przede wszystkim, przeciwko jakim chorobom zakaźnym i kiedy powinny zostać uodpornione dzieci oraz osoby dorosłe.2,5

w górę
Dlaczego w PSO występuje podział na szczepienia obowiązkowe i zalecane?

Program Szczepień Ochronnych (PSO) dzieli się na szczepienia obowiązkowe i zalecane. Koszt szczepień obowiązkowych pokrywa budżet państwa, zaś szczepienia zalecane są w całości finansowane przez pacjentów. Dynamiczny rozwój badań nad szczepionkami sprawia, że ciągle pojawiają się nowe możliwości profilaktyki chorób zakaźnych. Niestety budżet przeznaczony na szczepienia rośnie wolno, w wyniku czego lista szczepionek zalecanych wydłuża się.3

w górę
Dlaczego należy szczepić malutkie dzieci?

Choroby zakaźne, którym można zapobiegać poprzez szczepienia, mogą być bardzo groźne dla niemowląt i małych dzieci, gdyż ich system odpornościowy jest jeszcze niedojrzały i są one bardziej narażone na zachorowania, możliwość wystąpienia komplikacji, a nawet śmierć w wyniku choroby.4 Szczepienia są jedną z najważniejszych rzeczy, jakie mogą zrobić rodzice, by chronić zdrowie swojego dziecka. Dzięki szczepieniom wielu poważnym chorobom zakaźnym można obecnie zapobiegać. Rodzice, którzy nie zaszczepią swojego dziecka, narażają jego zdrowie, a nawet życie.

w górę
Kiedy moje dziecko powinno rozpocząć szczepienia?

Pierwsze szczepionki maleństwo otrzymuje tuż po urodzeniu. Większość szczepionek Twoje dziecko otrzyma przed ukończeniem 2 roku życia, ale kolejne szczepienia będą konieczne przed jego pójściem do szkoły i gdy dorośnie.5 Rekomendowany wiek, w którym dziecko otrzymuje szczepionkę, jest tak dobrany, by zapewnić mu najwcześniejszą i najskuteczniejszą ochronę przed chorobami zakaźnymi.

w górę
Czy dziecko musi być tyle razy kłute?

Choroby zakaźne są szczególnie groźne dla niemowląt i małych dzieci. Dzięki szczepieniom przed wieloma z nich można maluchy ochronić – np. przed błonicą, tężcem, krztuścem, polio, zakażeniami Hib, odrą, świnką, różyczką, wirusowym zapaleniem wątroby typu A i typu B, zakażeniami rotawirusowymi, pneumokokowymi oraz meningokokowymi, ospą wietrzną oraz grypą. Aby dziecko zostało uodpornione przeciwko każdej z tych chorób musi otrzymać co najmniej jedną szczepionkę. Aby odporność była długotrwała często konieczne jest podanie kilku dawek szczepionki. Na szczęście dzięki zastosowaniu szczepionek skojarzonych można chronić dziecko przed wieloma chorobami jednocześnie, ograniczając liczbę niezbędnych ukłuć.5

w górę
Co to są szczepionki skojarzone?

Szczepionki skojarzone to szczepionki, które uodparniają jednocześnie przed kilkoma chorobami zakaźnymi. Zawierają one w swym składzie różne drobnoustroje lub antygeny pochodzące z różnych drobnoustrojów (wirusów i/lub bakterii np. szczepionki 3-składnkowe - DTPw, DTPa, MMR, szczepionki 5 składnikowe- DTPa-IPV-Hib, a nawet 6-składnikowe - DTPa-IPV-Hib-HBV)*6,7

*DTPw – szczepionka przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi (zawierająca pełnokomórkokwy składnik krztuśca)

DTPa – szczepionka przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi (zawierająca bezkomórkowy składnik krztuśca)

MMR- skojarzona szczepionka przeciw odrze, śwince i różyczce

DTPa-IPV-Hib – szczepionka przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi (zawierająca bezkomórkowy składnik krztuśca), poliomyelitis,Haemophilus influenzae typu b

DTPa-IPV-Hib-HBV – szczepionka przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi (zawierająca bezkomórkowy składnik krztuśca), poliomyelitis, Haemophilus influenzae typu b, i wirusowemu zapaleniu wątroby typu B

w górę
Dlaczego produkuje się kilka szczepionek w jednej strzykawce?

W ostatnich latach wzrosła liczba szczepionek, które powinny być stosowane w ciągu pierwszych dwóch lat życia dziecka.Przyczyniło się to do rozwoju szczepionek skojarzonych. Gdyby obecnie w ogóle nie stosowano szczepionek skojarzonych i wszystkie szczepienia byłyby realizowane z użyciem szczepionek pojedynczych, to zgodnie z aktualnym PSO dziecko od urodzenia do ukończenia 18 miesiąca życia musiałoby otrzymać aż 26 ukłuć!5,10 Dzięki temu, że produkowane są szczepionki skojarzone realizacja szczepień jest o wiele łatwiejsza. Uprościły one programy szczepień i odgrywają istotną rolę w kształtowaniu polityki zdrowotnej.7 Znacznie zmniejszają liczbę iniekcji, a tym samym zmniejszają ból i stres dziecka oraz rodziców. Mniejsza liczba wkłuć to także mniejsza liczba ewentualnych działań niepożądanych oraz oszczędność czasu rodziców i personelu służby zdrowia (mniejsza liczba wizyt w placówkach zdrowia).

w górę
Czy szczepionki skojarzone mają wysoki profil bezpieczeństwa i skuteczności?

Szczepionki są produktami leczniczymi, więc skuteczność i bezpieczeństwo ich stosowania są skrupulatnie sprawdzane przed ich zarejestrowaniem i dopuszczeniem do stosowania. Nad wiarygodnością badań klinicznych każdego leku, a tym samym nad jego skutecznością i bezpieczeństwem czuwają instytucje krajowe i międzynarodowe np. EMEA – Europejska Agencja ds. Rejestracji Produktów Leczniczych w UE, FDA – Agencja ds. Żywności i Leków w USA czy Narodowy Instytut Leków w Polsce.

Skuteczność szczepionek skojarzonych została sprawdzona w wielu badaniach klinicznych na całym świecie. Badania potwierdzają, że szczepionki skojarzone są co najmniej tak samo skuteczne jak szczepionki monowalentne (pojedyncze) wchodzące w ich skład.7-10

Tak jak każdy inny lek także szczepionki skojarzone mogą czasami wywołać niepożądane odczyny poszczepienne (NOP). Ewentualne NOP po podaniu szczepionek skojarzonych (np. bolesność w miejscu szczepienia, podwyższona temperatura) nie są bardziej nasilone, a często są nawet mniejsze, niż w przypadku szczepionek pojedynczych.7,16 Warto wiedzieć, że szczepionka przeciwko krztuścowi wchodząca w skład skojarzonych szczepionek 5 oraz 6 w 1 zawiera bezkomórkowy składnik krztuśca. Szczepionki takie są lepiej tolerowane i znacznie rzadziej wywołują działania niepożądane.11-14 Należy także pamiętać, że ryzyko zachorowania dziecka na groźną chorobę zakaźną, gdy nie zostanie ono zaszczepione, jest o wiele większe, niż ryzyko wystąpienia poważnego NOP w wyniku szczepienia.15

w górę
Jakie są zalety szczepionek skojarzonych?

Szczepionki skojarzone przede wszystkim ograniczają liczbę wkłuć, ale ich stosowanie wynika także z innych zalet:

  • • mają wysoki profil skuteczności i bezpieczeństwa,7,16,17
  • • ograniczają liczbę wkłuć i liczbę wizyt lekarskich, co minimalizuje ból i łzy dziecka oraz stres dla niego i jego rodziców
  • • upraszczają, a tym samym ułatwiają realizację programów szczepień,16,17
  • • ułatwiają rozszerzanie kalendarzy szczepień o nowe szczepionki, które pomogą ustrzec nasze maluchy przed groźnymi chorobami,8
  • • eliminują problem odraczania szczepień z powodu zbyt dużej liczby wkłuć podczas jednej wizyty, dzięki czemu zmniejszają ryzyko pominięcia szczepienia,17
  • • dzięki nim jest mniej błędów i pomyłek przy podawaniu szczepionek,16
  • • przyczyniają się do mniejszych i rzadziej występujących niepożądanych odczynów poszczepiennych (mniejsza liczba wkłuć, to statystycznie mniej reakcji niepożądanych)16
  • • wchodząca w skład szczepionek 5/6 w 1 szczepionka przeciwko krztuścowi zawiera bezkomórkowy składnik krztuśca, podczas gdy szczepionka tradycyjna zawiera całe komórki tej bakterii;11,18,19 szczepionki bezkomórkowe są bezpieczniejsze od szczepionek DTPw5,20, lepiej tolerowane i znacznie rzadziej wywołują działania niepożądane,11-14
  • • nie przeciążają układu odpornościowego – np. szczepionki 5/6 w 1 zawierają jedynie 8-10 antygenów w porównaniu do ok. 3000 znajdujących się w oferowanej bezpłatnie potrójnej szczepionce DTPw.21-23
w górę
Przeciwko jakim chorobom chroni szczepionka 5 w 1?

Szczepionka pięcioskładnikowa (tzw. 5 w 1) chroni jednocześnie przeciwko 5 chorobom - błonicy, tężcowi, krztuścowi, polio oraz zakażeniom Haemophilus influenzae typu b.18

w górę
Przeciwko jakim chorobom chroni szczepionka 6 w 1?

Szczepionka sześcioskładnikowa (tzw. 6 w 1) chroni jednocześnie przeciwko 6 chorobom - błonicy, tężcowi, krztuścowi, polio, zakażeniom Haemophilus influenzae typu b oraz wirusowemu zapaleniu wątroby typu B.19

w górę
Co to jest alternatywny program szczepień?

Alternatywny program szczepień jest to program szczepień obowiązkowych poszerzony o szczepienia zalecane, rozszerzające zakres ochrony przed chorobami zakaźnymi. Program alternatywny jest oparty na szczepionkach skojarzonych 5 lub 6 w 1 i uwzględnia szczepienia np. przeciwko rotawirusom, pneumokom czy meningokokom.24

w górę
Kiedy można rozpocząć tzw. „alternatywny program szczepień ochronnych”?

„Alternatywny program szczepień ochronnych” to inaczej program obowiązkowy poszerzony o szczepienia zalecane. Dlatego najlepiej rozpocząć go we wskazanym przez Program Szczepień Ochronnych wieku 7-8 tyg. życia dziecka, kiedy poza obowiązkowym szczepieniem przeciw WZW B, DTP i Hib można rozpocząć profilaktykę przeciwko rotawirusom i pneumokokom. Jest to także właściwy moment do zdecydowania, czy zastosować szczepionkę skojarzoną 5-składnikową DTPa-IPV-Hib lub 6-składnikową DTPa-IPV-Hib-HBV. Oczywiście włączenie szczepień zalecanych możliwe jest w każdym momencie, uwzględniając schematy związane z wiekiem dziecka i obowiązujące zasady szczepień.5,24

w górę

Pneumokoki


Co to są pneumokoki?

Pneumokoki (Streptococcus pneumoniae) to powszechnie występujące bakterie, które mogą wywoływać choroby groźne dla zdrowia i życia człowieka.25-28 Do tej pory zidentyfikowano około 90 serotypów pneumokoków, jednak tylko kilkanaście z nich odpowiada za większość przypadków inwazyjnej choroby pneumokokowej u dzieci poniżej 5 roku życia.26-30

w górę
Czy warto szczepić przeciw pneumokokom?

Nosicielstwo S. pneumoniae może dotyczyć około 20–60% zdrowych dzieci i w niektórych sytuacjach zdrowotnych zwiększa prawdopodobieństwo rozwoju zakażenia.27-29

Pneumokoki są odpowiedzialne za powszechnie występujące choroby takie jak: zapalenie ucha środkowego, zapalenie zatok przynosowych, zapalenie płuc bez bakteriemii.28 Mogą wywoływać także zakażenia inwazyjne, takie jak: zapalenie płuc z bakteriemią czy zapalenie opon mózgowo- rdzeniowych, które zwykle charakteryzują się ciężkim przebiegiem.27,28,30,31

U części dzieci po przechorowaniu inwazyjnej choroby pneumokokowej obserwowano różne powikłania, m.in.: zaburzenia słuchu, padaczkę czy opóźnienie w rozwoju psychoruchowym dziecka.27

Zgodnie z aktualnym Programem Szczepień Ochronnych, szczepienia p/zakażeniom Streptococcus pneumoniae są obowiązkowe:

  • • u dzieci z określonych grup ryzyka od 2 miesiąca życia do ukończenia 5 roku życia
  • • u dzieci przedwcześnie urodzonych do ukończenia pierwszego roku życia, chorych na dysplazję oskrzelowo-płucną

Szczepienia te są zalecane u dzieci:

  • • zdrowych w różnych grupach wieku (szczepionka skoniugowana lub polisacharydowa)
  • • dzieci z określonych grup ryzyka (szczepionka skoniugowana)
  • • w niektórych grupach osób dorosłych (szczepionka polisacharydowa).5
w górę
Kiedy rozpocząć szczepienia przeciw pneumokokom?

Inwazyjną chorobą pneumokokową szczególnie zagrożone są małe dzieci poniżej 2 roku życia, u których choroba ta występuje dużo częściej niż w innych grupach wiekowych.32,33 Szczepienie przeciw pneumokokom powinno się rozpocząć w pierwszym kwartale życia dziecka, aby już w drugim półroczu życia uzyskać ochronę.33,37

w górę
Czy można podawać skoniugowaną szczepionkę przeciw pneumokokom razem z innymi szczepionkami?

Skoniugowane szczepionki przeciw pneumokokom można podawać z większością powszechnie stosowanych szczepionek pediatrycznych.34,35,37,47

Szczepionki w postaci wstrzyknięć należy zawsze podawać w różne miejsca ciała.36

w górę
Czy szczepionki przeciw pneumokokom są bezpieczne?

Bezpieczeństwo szczepionek skoniungowanych przeciw pneumokokom zostało potwierdzone w badaniach klinicznych przeprowadzonych w grupie wielu tysięcy niemowląt i małych dzieci na całym świecie, w tym także w Polsce.34-37,47

w górę

Rotowirusy


Dlaczego warto zaszczepić dziecko przeciwko rotawirusom?

Prawie każde dziecko ulegnie zakażeniu rotawirusami przed ukończeniem 5 roku życia.39,40,42 Częstą konsekwencją tego zakażenia jest biegunka, wymioty i gorączka, mogące prowadzić do odwodnienia organizmu, które może być szczególnie groźne u najmłodszych dzieci.41 W najcięższych przypadkach konieczna jest hospitalizacja i nawadnianie dożylne pacjenta.41 Najskuteczniejszą metodą zapobiegania chorobie i hospitalizacji z powodu ostrej biegunki rotawirusowej u dzieci jest doustne szczepienie, zalecane w Programie Szczepień Ochronnych.5,43,44

w górę
Kiedy szczepić dzieci przeciwko rotawirusom?

Szczepionki przeciw rotawirusom są wskazane dla niemowląt od 6 tygodnia życia; pierwszą dawkę najlepiej podać przed ukończeniem 12 tygodnia życia, a cały cykl szczepienia musi zostać zakończony przed upływem 24–26 tygodnia życia dziecka.45 W zależności od rodzaju szczepionki mamy do wyboru cykl dwudawkowy lub trzydawkowy, jednak zawsze odstęp między dawkami powinien wynosić przynajmniej 4 tygodnie.45

w górę
Kiedy nie można szczepić dziecka przeciwko rotawirusom?

Przeciwwskazania do szczepienia obejmują: nadwrażliwość na substancję czynną lub pomocniczą, zawartą w szczepionce, a także reakcje nadwrażliwości po uprzednim podaniu szczepionki przeciw rotawirusom. Ponadto do przeciwwskazań należą: wcześniejsze występowanie wgłobienia jelita, wady przewodu pokarmowego predysponujące do wystąpienia wgłobienia jelita oraz niedobory odporności występujące u niemowląt. Podanie szczepionki należy odroczyć u pacjentów z ostrymi i cięższymi infekcjami z gorączką (mniejsze zakażenie nie jest przeciwwskazaniem), biegunką i wymiotami.45

w górę
Co zrobić w sytuacji, gdy dziecko wypluje lub zwróci większą część dawki szczepionki?

Można podać w czasie tej samej wizyty pojedynczą dawkę zastępczą, jednak nie jest to konieczne i nie było przedmiotem badań klinicznych.45 Wydaje się, że liczba wirusów zdolnych do replikacji i wywołania odpowiedzi immunologicznej po zetknięciu z błoną śluzową jamy ustnej i gardła nawet po wypluciu lub zwymiotowaniu przez dziecko dawki szczepionki, wystarczy, aby namnożyły się one w jelicie i skutecznie stymulowały układ immunologiczny do produkcji swoistych przeciwciał i komórek odpornościowych.48

w górę
Czy szczepionki przeciw rotawirusom są bezpieczne?

Szczepionki przeciw rotawirusom, stosowane zgodnie z zaleceniami, są bezpieczne i dobrze tolerowane. W badaniach klinicznych z udziałem wielu tysięcy niemowląt, nie zanotowano zwiększenia ryzyka działań niepożądanych w porównaniu do grupy otrzymującej placebo. Objawy takie jak rozdrażnienie, utrata apetytu, gorączka, oraz biegunka i wymioty, miały charakter przejściowy i ustępowały samoistnie.39,40,45

Trzeba pamiętać, że celem szczepienia jest zapobieganie ciężkim zachorowaniom z powodu infekcji rotawirusowych, a w związku z tym także zapobieganie hospitalizacjom.45,46

w górę

1. Ministerstwo Zdrowia. Rodzaje i zasady finansowania szczepień ochronnych. Dostępne na: http://www.mz.gov.pl/wwwmz/index?mr=b13511&ms=351&ml=pl&mi=356&mx=0&ma=362 (styczeń 2010) 2. Wysocki J., Czajka H., Szczepienia w pytaniach i odpowiedziach, Wydanie II, Help-Med., Kraków 2008:19 3. Wysocki J. Szczepienia obowiązkowe czy zalecane? Lekarz Rodzinny ROK XII, Grudzień 2007, Numer specjalny, Wydanie wznowione – październik 2008:4 4. CDC. Infant Immunization. Dostępne na: http://www.cdc.gov/Features/InfantImmunization/, (styczeń 2010) 5. Program szczepień Ochronnych na rok 2010. Załącznik do Komunikatu Głownego Inspektora Sanitarnego z dnmia 22 padziernika 2009, (poz. 47). Zgodnie z PSO obowiązkowymi szczepieniami są objęte dzieci i młodzież do 19 r. ż. 6. SmPC dostępne na: www.emea.europa.eu, (styczeń 2010) 7. Ślusarczyk J. Charakterystyka szczepionek [w]: Wakcynologia, pod red. Magdzik W, Naruszewicz-Lesiuk D., Zieliński A., wyd II, poszerzone i aktualizowane, alfamedica press, Bielsko-Biała 2007; 62-66 8. CDC, Combination Vaccines for Childhood Immunization, MMWR, May14, 1999 / 48(RR05);1-15 9. Mazurowska-Magdzik W.: Szczepionki monowalentne i poliwalentne (skojarzone). Przegl Pediatr 2001,31(2):103-106 10. Mazurowska W.: Szczepienia i ich rodzaje [w]: Wakcynologia, red. Magdzik W., Naruszewicz-Lesiuk D., Zieliński A. wyd. II, poszerzone i aktualizowane, alfa-medica press, Bielsko-Biała 2007:130 11. Zieliński A.: Szczepionka przeciwko krztuścowi. Dostępne na: http://szczepienia.pzh.gov.pl/main.php?p=3&id=80&to=szczepionka (styczeń 2010) 12 Mrozińska M, Mik E.: Przew Lek 2003;6:116-120 13. CDC. Pertussis Vaccination: Use of Acellular Pertussis Vaccines Among Infants and Young Children. Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP). MMWR 1997, vol. 46, no. RR-7 14. Capiau C. et al.: Vaccine 2003;21:2273-87 15. CDC. 10 Things You Need to Know About Immunizations. Dostępne na: http://www.cdc.gov/vaccines/vac-gen/10-shouldknow.htm, (styczeń 2010) 16. Mazurowska-Magdzik W.: Przegl Pediatr, 2001, 31(2):103-106 17. Bar-Zeev N., Buttery J. P.: Expert Opin. Drug Saf. (2006), 5(3):351-360 18. SmPC dostępne na: www.emea.europa.eu (styczeń 2010) 19. SmPC dostępne na: www.emea.europa.eu (styczeń 2010) 20. DTPw – pełnokomórkowa szczepionka przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi, jest oferowana bezpłatnie w ramach Programu szczepień Ochronnych 21. Offit P. et al. : Pediatrics 2002;109;124-129 22. Immunization Action Coalition. Vaccine concerns za: Offit P, Bell L., Vaccines: what you should know, 3rd edition, 2003. Dostępne na: http://www.immunize.org/catg.d/p4038.pdf (styczeń 2010) 23. Vaccine Education Center At The Children’s Hospital of Philadelfia. Too Many Vaccines? What you should know. Volume 1 Fall 2008. Dostępne na: http://www.chop.edu/export/download/pdfs/articles/vaccine-education-center/too-many-vaccines.pdf (luty 2010) 24. Wysocki J., Czajka H.: Szczepienia w pytaniach i odpowiedziach, Wydanie II, Help-Med., Kraków 2008 25. CDC Pink Book. Pneumococcal Disease. Chapter 17, pp. 257-70. 26. Salomon-Sowińska D. et al.: Przew Lek 2005; 8; 28-30,35 27. Chrobak-Górna K. et al.: Przew Lek 2004; 9: 90-93. 28. WHO Weekly Epidemiological Record No. 12, 2007, 82, 93-104. 29. Sulikowska A. et al.: Pediatria Polska 2003 LXXVIII, 5, 377-38430 30. Bruggermann A. et al.: The Journal of Infectious Disease 2004; 190; 1203-11 31. Rückinger S. et al.: Association of Serotype of Streptococcus pneumoniae With Risk of Severe and Fatal Outcome. Pediatr Infect Dis J. 2009 Feb; 28(2):118 –122. 32. Cartwright K.: Eur J Pediatr 2002; (161): 188-195. 33. Zalecenia Polskiej Grupy Roboczej ds. Inwazyjnej Choroby Pneumokokowej (ICHP) u dzieci dotyczące stosowania siedmiowalentnej koniugowanej szczepionki przeciwpneumokokowej (PCV7). Pediatr Pol 2007; 82(5-6) 34. Center K. et al.: Vaccine 2009 Feb 5. JVAC- 8881. 35. Black SB. et al.: Pediatr Infect Dis J 2006; 25(4): 306-11. 36. Chevallier B. et al. : Pediatr Infect Dis J 2009; 28(4): S110-18. 37 SmPC dostępne na: www.emea.europa.eu, (styczeń 2010) 38. Soriano-Gabarro M., Mrukowicz J. et al.: Pediart Infect Dis J 2006; 25: S7-11. 39. Parashar D. et al.: Emerg Infect Dis 1998, vol. 4 No. 4: 561-70. 40. Linhares A.C. et al.: Pan Amer J Public Health 8 (5) 2000 305-331 41. Parez N.: European Rotavirus Journal 2005 tom 1 wyd. 1 s 8.-9 42. Mrukowicz J.: et al. Vaccine 17(1999) 745- 753 43. Szenborn L.: Zakażenia 4/2007;106-112 44. Desselberger U.: European Rota J 1(2) 2005,8-11 45. SmPC dostępne na: www.emea.europa.eu (styczeń 2010) 46. Mrukowicz J.: Medycyna Praktyczna Pediatria 5/2009 47. Knuf M. et al.: Immunogenicty of routinely used childchood vaccines when coadministrated with 10-valent pneumococcal non-typeable Haemophilus influenzae protein D coniugated vaccine (PHiD-CV). The Pediatric Infectious Disease Journal 2009;28:s 97-108 48. Mrukowicz J. Szczepienie przeciwko rotawirusom, Medycyna Praktyczna Wydanie Specjalne 1/2008: s 125-126

Powiadom znajomego

Wpisz adres email znajomego do, którego chcesz wysłać powiadomienie: