W przeciwieństwie do wielu chorób zakaźnych czas, jaki mija od zakażenia prątkami gruźlicy do rozwoju choroby jest trudny do określenia. Prątki po wniknięciu do organizmu pozostają w miejscu wniknięcia – najczęściej w płucach w postaci mniejszych lub większych skupisk zwanych gruzełkami (łac. tuberculum), stąd nazwa gruźlica = tuberculosis. Prątki w gruzełkach są w stanie "uśpienia" i mogą przetrwać w zakażonym organizmie do końca życia, nie dając objawów choroby. Istnieje jednak ryzyko rozwinięcia pełnoobjawowej choroby niedługo po zakażeniu prątkiem (gruźlica pierwotna). Jest ono największe u niemowląt i małych dzieci. Z wiekiem ryzyko to maleje, ale osoba raz zakażona prątkiem może zachorować na gruźlicę (rozwinąć jej objawy) w ciągu całego życia. Dzieje się tak, ponieważ między prątkami a siłami obronnymi gospodarza wytwarza się chwiejna równowaga, która w każdej chwili może zostać zakłócona. Jeśli tak się stanie prątki odzyskują swoją aktywność, zaczynają się rozmnażać, może dojść do ich rozsiewu po całym organizmie i do rozwoju gruźlicy w zajętych w ten sposób narządach i tkankach. Gruźlica rozwijająca się po kilku latach od zakażenia nazywana jest gruźlicą popierwotną.
Czynniki zakłócające równowagę dzielimy na zewnętrzne i wewnętrzne. Wśród czynników zewnętrznych mogących zakłócić tę chwiejną równowagę wymienia się ciągłe dodatkowe zakażanie, czyli nadkażenie prątkiem, co może mieć miejsce w sytuacji długotrwałego kontaktu z osobą prątkującą (w domu, szkole, miejscu pracy). Poza nadkażeniem, czynnikami zewnętrznymi osłabiającymi naturalną odporność i sprzyjającymi rozwojowi gruźlicy są: głód, niedożywienie, ciasne, ciemne, przeludnione mieszkania, przebywanie w miejscach takich jak akademiki, koszary, przytułki, więzienie. Nie należy lekceważyć czynników społeczno-ekonomicznych takich jak długotrwały stres psychiczny wywołany np. bezrobociem, groźbą utraty pracy czy rozwodem. Wymienione od dawna są postrzegane jako sprzyjające zachorowaniu, stąd gruźlica uważana jest za chorobę społeczną.
Czynnikami wewnętrznymi sprzyjającymi rozwojowi gruźlicy u osoby zakażonej są zaburzenia układu odpornościowego, współistniejące choroby zakaźne (np. odra, krztusiec) i choroby przewlekłe (np. cukrzyca, niewydolność nerek, stan po usunięciu żołądka, stan po przeszczepie narządów, choroba nowotworowa, zakażenie HIV).1,2